Nhắc đến những ngày cuối năm trong văn hóa Trung Hoa, bên cạnh dọn nhà, treo câu đối đỏ hay chuẩn bị đón Tết Nguyên đán, người Trung Quốc còn có một phong tục lâu đời: cúng Táo quân và tiễn Táo thần về trời.
Vậy Táo quân trong văn hóa Trung Quốc là ai? Người Trung Quốc cúng Táo quân vào ngày nào? Vì sao lễ vật lại thường có bánh kẹo ngọt? Phong tục này khác Việt Nam ra sao? Cùng Trung tâm tiếng Trung 520 tìm hiểu ngay sau đây.
Táo quân trong văn hóa Trung Quốc là ai?
Trong tiếng Trung, Táo quân có một số cách gọi phổ biến:
- 灶君 – zào jūn: Táo quân
- 灶神 – zào shén: Táo thần, thần Bếp
- 灶王 – zào wáng: Táo Vương
Chữ 灶 – zào có nghĩa là “bếp”. Vì vậy, Táo quân được hiểu là vị thần cai quản bếp núc và đời sống sinh hoạt của gia đình.
Trong quan niệm dân gian Trung Quốc, bếp không chỉ là nơi nấu ăn mà còn tượng trưng cho sự ấm áp, sum họp và đời sống gia đình. Người xưa tin rằng Táo thần luôn quan sát những việc xảy ra trong nhà, ghi nhận việc tốt, việc chưa tốt của các thành viên.
Đến cuối năm, Táo quân sẽ lên thiên đình để báo cáo với Ngọc Hoàng Thượng Đế – 玉皇上帝 (yùhuáng shàngdì) về tình hình của gia đình trong suốt một năm.
Nguồn gốc Táo quân Trung Quốc
Có nhiều truyền thuyết khác nhau giải thích về nguồn gốc Táo quân trong văn hóa Trung Quốc. Một trong những câu chuyện khá phổ biến liên quan đến nhân vật tên Trương Lang. Tương truyền, Trương Lang từng có một người vợ hiền lành, chăm chỉ. Sau khi rời quê đi buôn bán, ông phụ bạc vợ cũ và kết hôn với người khác.
Về sau, Trương Lang mất hết tài sản, rơi vào cảnh khốn khó. Trong một lần đi xin ăn, ông vô tình đến nhà người vợ cũ. Dù từng bị đối xử tệ bạc, người vợ vẫn tiếp đãi và giúp đỡ ông.
Khi nhận ra người trước mặt chính là vợ cũ, Trương Lang vô cùng hối hận và xấu hổ. Theo truyền thuyết dân gian, sau khi qua đời, ông được phong làm Táo quân, trở thành vị thần trông coi bếp núc. Câu chuyện không chỉ giải thích nguồn gốc của Táo thần mà còn phản ánh tư tưởng đạo đức truyền thống: đề cao lòng nhân hậu, sự thủy chung và trách nhiệm đối với hành động của mỗi người.
Người Trung Quốc cúng Táo quân vào ngày nào?
Lễ cúng Táo quân của người Trung Quốc thường diễn ra vào những ngày cuối tháng Chạp âm lịch và gắn liền với Tiểu niên – 小年 (xiǎo nián).
小年 có thể hiểu là “Tết nhỏ”, đánh dấu thời điểm các gia đình bắt đầu bước vào giai đoạn chuẩn bị chính thức cho Tết Nguyên đán.
Tùy từng khu vực, ngày cúng có thể khác nhau:
- Một số khu vực phía Bắc thường cúng vào 23 tháng Chạp.
- Nhiều khu vực phía Nam thường tổ chức vào 24 tháng Chạp.
Nghi thức cúng Táo thần được gọi là:
祭灶 – jì zào: cúng Táo thần
Sau ngày Tiểu niên, không khí chuẩn bị Tết trở nên rõ rệt hơn với các hoạt động như tổng vệ sinh nhà cửa, mua sắm, chuẩn bị đồ ăn và trang trí nhà.
Phong tục cúng Táo quân của người Trung Quốc có gì đặc biệt?
Cúng bánh kẹo và đồ ngọt
Một trong những nét thú vị nhất của tục cúng Táo quân Trung Quốc là lễ vật thường có nhiều món ngọt.
Người xưa quan niệm rằng dâng đồ ngọt sẽ khiến Táo thần vui vẻ và khi lên thiên đình sẽ nói những điều tốt đẹp về gia đình.
Một số lễ vật thường gặp gồm:
- Kẹo mạch nha
- Bánh ngọt truyền thống
- Bánh làm từ gạo nếp
- Đường, mật ong
- Trái cây
- Các món ăn có vị ngọt
Ở một số nơi còn tồn tại phong tục dùng mật ong hoặc đồ ngọt phết lên tranh Táo thần, mang hàm ý mong vị thần “nói lời ngọt ngào” trước Ngọc Hoàng.
Dù mang màu sắc tín ngưỡng dân gian, phong tục này thể hiện rất rõ mong muốn khép lại năm cũ thuận lợi và đón một năm mới bình an.
Chuẩn bị ngựa giấy cho Táo quân
Nếu tại Việt Nam, hình ảnh cá chép đưa ông Táo về trời đã rất quen thuộc thì ở một số khu vực Trung Quốc, người dân lại chuẩn bị ngựa giấy làm phương tiện cho Táo thần lên thiên đình.
Đi kèm có thể có nước, cỏ khô hoặc những vật phẩm tượng trưng cho thức ăn của ngựa.
Đây cũng là một trong những điểm khác biệt thú vị giữa tục thờ Táo quân của Trung Quốc và Việt Nam.
Thay tranh Táo thần
Nhiều gia đình Trung Quốc sử dụng tranh Táo thần bằng giấy.
Sau lễ tiễn Táo quân, tranh cũ có thể được hóa và thay bằng tranh mới để chuẩn bị đón năm mới. Nếu thờ tượng bằng gốm, sứ hoặc vật liệu bền, gia đình thường lau dọn tượng và khu vực thờ cúng sạch sẽ.
Phong tục này gắn liền với quan niệm “tống cựu nghinh tân” – tiễn cái cũ, đón điều mới, loại bỏ những điều không may và chuẩn bị cho một khởi đầu tốt đẹp hơn.
Người Trung Quốc đón Táo quân trở về như thế nào?
Sau khi hoàn thành việc báo cáo trên thiên đình, theo quan niệm dân gian, Táo thần sẽ trở lại gia đình để tiếp tục cai quản bếp núc trong năm mới.
Nghi thức đón Táo thần có thể được gọi là:
接灶 – jiē zào: đón Táo thần
Phong tục cụ thể khác nhau tùy từng địa phương, nhưng đều thể hiện mong muốn gia đình bình an, bếp lửa luôn ấm và cuộc sống năm mới thuận lợi.
Ý nghĩa của Táo quân trong văn hóa Trung Quốc
Biểu tượng của mái ấm
Trong xã hội truyền thống, bếp là nơi giữ lửa và nuôi sống cả gia đình. Vì thế, Táo thần cũng trở thành biểu tượng của sự sum họp, ấm áp và ổn định.
Một căn bếp luôn đỏ lửa thường gợi lên hình ảnh về một gia đình sung túc và hòa thuận.
Nhắc nhở con người hướng thiện
Quan niệm Táo thần luôn quan sát hành động của các thành viên trong gia đình mang ý nghĩa giáo dục khá rõ nét.
Con người được nhắc nhở phải sống có trách nhiệm, giữ gìn hòa khí, làm việc thiện và đối xử tốt với những người xung quanh.
Báo hiệu Tết Nguyên đán đã đến gần
Lễ cúng Táo thần còn là một dấu mốc quan trọng trong chuỗi phong tục đón năm mới của người Trung Quốc.
Sau ngày 小年 – Tiểu niên, các hoạt động chuẩn bị 春节 – Chūnjié bắt đầu trở nên nhộn nhịp: dọn nhà, mua đồ Tết, chuẩn bị món ăn, treo câu đối và trang trí nhà cửa.
Từ vựng tiếng Trung về Táo quân
Qua chủ đề này, người học tiếng Trung cũng có thể ghi nhớ thêm nhiều từ vựng văn hóa hữu ích:
- 灶君 – zào jūn: Táo quân
- 灶神 – zào shén: Táo thần
- 祭灶 – jì zào: cúng Táo thần
- 送灶 – sòng zào: tiễn Táo thần
- 接灶 – jiē zào: đón Táo thần
- 小年 – xiǎo nián: Tiểu niên
- 腊月 – là yuè: tháng Chạp âm lịch
- 春节 – chūn jié: Tết Nguyên đán
- 除夕 – chú xī: đêm giao thừa
- 玉皇上帝 – yùhuáng shàngdì: Ngọc Hoàng Thượng Đế
Táo quân trong văn hóa Trung Quốc không chỉ là một vị thần cai quản bếp núc mà còn gắn với quan niệm về gia đình, đạo đức và khát vọng hướng tới cuộc sống bình an, sung túc.
Từ lễ 祭灶 – cúng Táo thần, ngày 小年 – Tiểu niên đến phong tục dâng bánh kẹo ngọt hay chuẩn bị ngựa giấy, mỗi chi tiết đều phản ánh những nét rất đặc trưng trong văn hóa dân gian Trung Hoa.
Với người học tiếng Trung, tìm hiểu những phong tục như vậy cũng là một cách hiệu quả để ghi nhớ từ vựng, hiểu thêm tư duy văn hóa và sử dụng ngôn ngữ tự nhiên hơn trong thực tế.
Hãy tiếp tục đồng hành cùng Trung tâm tiếng Trung 520 để khám phá thêm nhiều kiến thức thú vị về tiếng Trung, đất nước và văn hóa Trung Hoa.